Çocuğun gelişiminde bazı dönemler çok önem taşımaktadır. Bu dönemlerden biri “Erken Çocukluk Dönemi”dir (EÇD). Erken çocukluk dönemi 0-6 yaşlar arasını kapsar.

• Bu devre büyüme ve gelişimin (zihinsel, sosyal, duygusal ve fiziksel) en hızlı olduğu yaşlardır. Erken yaşlarda oluşturulacak temel, kişinin tüm hayatı boyunca etkili olacaktır. 7 yaşına gelen bir çocuğun zihinsel yetenekleri, davranış alışkanlıkları, dil kabiliyeti, duygusal denetimi, kavrayışı ve bazı fiziksel özellikleri şekillenmiş durumdadır.

• Beyin gelişimi için de erken yaşlar önemli bir devredir. Beyin gelişiminin büyük bir bölümü 0- 4 yaş arasında tamamlanır. Beyin “nöron” adı verilen milyarlarca sinir hücresinden oluşur. Tüm duygular, düşünceler ve eylemler, bir nörondan diğerine aktarılan elektriksel ve kimyasal sinyaller ile oraya çıkar. Nöronlar arasındaki bu bağlantı noktasına “sinaps” adı verilir ve beyin sürekli yeni sinapsların oluşması ile gelişir. Erken yaşlarda sinaps oluşumu çok hızlıdır. İki yaşındaki bir çocuğun beynindeki sinaps sayısı neredeyse bir yetişkininkine eşittir. Sinapsların oluşumu çocuğun yaşadığı deneyimler ve çevresindeki uyarıcılar ile yakından ilgilidir. Dolaysıyla erken yaşlarda çocuğun aldığı eğitim, çocuğa sunulacak deneyimler ve uyarıcılar onun beyin gelişiminde destek vermekte önemli bir etkendir. Çocuğa sunulan tecrübelerdeki çeşitlilik onun beyin gelişiminde farklılık yaratmaktadır.

• Çocuğun gelişimi çevre ile etkileşim sonucu olur. Çevreden en fazla etkilenen yaşlar erken yaşlardır. Çevre sadece çocuğun içinde bulunduğu yakın aile çevresi değildir. Çocuğun dolaylı ya da doğrudan etkileşimde olduğu aile, ailenin içinde bulunduğu topluluk, kurumsal topluluk, sosyo politik çevre gibi diğer çevrelerin de önemi göz önünde bulundurulmalıdır.

İnsan gelişimi denildiğinde, döllenmeden başlayarak, yaşamın sonuna kadar yer alan süreç anlaşılmaktadır. Gelişim çocuğun hareket etmeyi, düşünmeyi, hissetmeyi, başkalarıyla ilişki kurmayı öğrendiği hep ileriye giden bir değişim sürecidir. Gelişim birbirini etkileyen dört alanda ( zihinsel, sosyal, duygusal ve fiziksel) ömür boyu devam eden bir süreçte gerçekleşmektedir.

Çocuklar yaşları büyüdükçe farklı beceriler kazanırlar. Bu becerilerin neler olduğunu bilmek, çocuktan beklentilerin ve ona verilecek desteğin sağlıklı olmasını sağlar. Eğer çocuğun ne zaman neyi yapacağı bilinmezse onun yapabileceklerinin üstünde veya altında beklentiler içinde olunabilir.

Örneğin; merdivenleri çıkmak için gerekli bedensel gelişime ulaşmamış bir çocuk bunu yapmak için zorlanılırsa, üzülecek ve kendine güveni azalacaktır. Sosyal ve duygusal gelişimini olumsuz etkileyecektir. Aynı şekilde çocuk yapabilecekleri konusunda engellendiğinde ise bu çocuk bu kez kendine güvenilmediğini, yeterli olmadığını düşünebilecektir.

Yapabilecekleri desteklenen ve başarıları takdir edilen çocuğun kendine olan güveni artacak ve daha fazla şey deneme cesareti artacaktır. Çocuk yaşına uygun beklentiler yerine getirdiğinde “başardım” ve “yapabiliyorum” duygusunu daha yoğun yaşayacaktır.

Buradaki önemli nokta çocuğun yapabildiklerini iyi gözlemleyip ona uygun desteği sağlamaktır. Yapabildiklerini takdir etmek, yapamadıkları için teşvik etmek ve uygun zamanı beklemek önemlidir.

İnsan gelişimi 5 temel özellik taşır. Çocuğun gelişimini desteklerken bu özellikler göz önüne alınmalı. Bu çocuğun yapabilecekleri konusundaki beklentilerin onun yaşına, yeteneğine ve ihtiyaçlarına uygun olarak belirlenmesini sağlayacaktır.

• Gelişim süreklidir: Gelişim ana rahminde başlayıp hayat boyu sürer. Bir insan sadece çocukluk yıllarında değil, ömür boyu gelişim gösterir. İnsanlar yaşam boyu yeni beceriler kazandıkça gelişmeye devam ederler. Çocuklar devamlı yeni şeyler öğrenmekte.

  Buna rağmen belirli dönemlerdeki gelişmelerin, diğer dönemlerdeki gelişmeleri daha fazla etkilediği de bir gerçek. Özellikle de hamilelik ve erken çocukluk döneminde. Anne hamileliği süresince sağlığına ve beslenmesine dikkat ettiğinde ve erken çocukluk döneminde çocuğunun gelişimini desteklediğinde, çocuğu okul çağında, ergenlik döneminde ve hatta yetişkin olduğunda sağlıklı gelişim gösterecektir. Örneğin ilk altı ayda anne süttüyle beslenmiş bir çocuğun yetişkin olduğunda da vücudu sağlıklı, hastalıklara karşı daha güçlü olacaktır. Bu dönemlerde öncelikle dikkat edilmesi gereken nokta gelişmeyi etkileyen ortamları yaratmaktır. Her çocuk farklı zamanlarda bu beceriyi edinir.

• Çocuklar aynı yönde gelişseler de birbirlerinden farklılıklar gösterirler. Hiçbir çocuğun gelişimi tıpatıp birbirine benzemez. Bu farklılıklar aynı yaşta, cinsiyetler arasında da görülebilir. Örneğin; erken çocukluk döneminde bedensel gelişim alanında, kız çocukların el becerileri daha gelişmiş, erkek çocukların da konuşması, top oynaması daha gelişmiş olabilir. Bu konuda farklılıklar görülebilir. Bu nedenle çocukları birbiriyle karşılaştırmamız anlamlı değildir. Önemli olan bir çocuğun zaman içerisinde, gelişim göstermesi, bir faaliyeti daha iyi yapmasıdır.
• Çocuk gelişimi tek bir alanın değil, bir çok alanın birden gelişmesiyle meydana gelir. Çocuk gelişimi deyince beden, zihin, sosyal ve duygusal gelişimin hepsini birden anlarız.
• Gelişim alanları (beden, zihin, sosyal ve duygusal gelişimin) aynı anda gelişmeye başlar ve birbirini etkiler. Çocuğun bir yandan boyu gelişirken bir yandan da yeni kelimeler öğrenir, çocuk bir yandan yürümeye çalışırken bir yandan arkadaş edinir. Bir gelişim alanında meydana gelen bir aksaklık diğerlerini de etkiler ( örneğin; el becerisi iyi gelişmemiş bir çocuğun kendine güveninin gelişmesini engelleyebilir).
• Çocuk çevresiyle girdiği etkileşim sonucunda gelişir. Çocuğun çevresi ile olan etkileşimi önemlidir. Çocuğun çevresindeki insanlar, insanların davranışları, etraftaki eşyalar ve olaylar gelişminde pek çok etki yapar.  Bu etkileşimin yeterli veya yetersiz olması gelişimin ilerlemesine veya gerilemesine yol açar.

Gelişim sürecinde çocuğun yakın çevresi çok önemlidir. Anne ve baba da bu yakın çevredeki anahtar kişilerdir. Çocuk çoğunlukla anneyle beraberdir. Ancak babanın da çocuğun gelişiminde en az anne kadar önemi vardır. Bu konudaki çalışmalar babanın çocuğun zihinsel, duygusal, kişilik ve cinsel kimlik gelişiminde önemli rol oynadığını göstermektedir. Çalışan baba çocuk ilişkisinde sürenin uzun olması değil, kısıtlı zamanda çocukla paylaşılanlar önem taşımaktadır. Bu durum çalışan anneler için de geçerlidir.

• Destekleyen Çevre

Kaynak: Bekman, S., Çorapçı, N. S., Özdemir, A., Kizir, A., Erman, C. (2004). Anne Destek Programı (ADP), AÇEV,  İstanbul.